Colaborar para mellorar a calidade de vida das persoas maiores que se atopan en situación de illamento ou soidade non desexada e aquelas que sofren situacións de malos tratos, a través dos proxectos de Cáritas Diocesana de Bilbao, a Fundación Grandes Amigos en Acción, a Fundación Mallorca Integra e Cruz Roja.
O 20,8% da poboación española ten máis de 65 anos (INE, 2024). A soidade e os problemas de saúde teñen maior incidencia en certos grupos da poboación, especialmente no das persoas maiores. A perda de redes familiares, a mobilidade reducida, a fenda dixital e a falta de apoios comunitarios agravan unha realidade que sitúa a miles de maiores nun risco crecente de illamento.
En 2023, a Organización Mundial da Saúde (OMS) recoñeceu oficialmente a soidade e o illamento social como problemas prioritarios de saúde pública a nivel global, ao asociarse con riscos significativos de deterioración cognitiva, depresión, enfermidades cardiovasculares e mortalidade prematura. A construción e interrelación coas redes de apoio é esencial para romper coas barreiras de illamento que xorden ao redor das persoas maiores. Os programas de voluntariado e os recursos de atención comunitaria deben ampliar os seus ámbitos de actuación e multiplicar os seus esforzos para chegar a un crecente número de poboación exposta a esta situación.
Doutra banda, a pesar da falta de datos globais e sistemáticos, a Organización das Nacións Unidas (ONU) alerta da cifra alarmante de persoas maiores que sofren algún tipo de abuso ou malos tratos, o que revela unha realidade moitas veces silenciada e normalizada. En liña con esta estimación, das persoas maiores en situación de malos tratos atendidas por Cruz Vermella Española o último ano, o 85% eran mulleres. Estes datos reflicten unha tendencia clara: ser muller incrementa significativamente o risco de sufrir malos tratos na vellez, risco que se agrava cando se suman outros condicionantes como ser migrante, pertencer a unha minoría relixiosa ou ter unha orientación sexual non normativa. Os malos tratos ás persoas maiores ademais de ser invisibles, en moitas ocasións, "son asumidos socialmente como algo normal". Xestos aparentemente "inofensivos" como infantilizar ás persoas maiores ou asumir que non poden tomar as súas propias decisións son exemplos de idadismo.
Coas doazóns recibidas, estas organizacións poderán reforzar os proxectos que se describen a continuación.
Cáritas Diocesana de Bilbao
O proxecto Centro de día Egunon Etxea de Cáritas Diocesana de Bilbao diríxese a persoas maiores de 60 anos que se atopan en situación de gran vulnerabilidade. Son persoas que padecen dificultades que as colocan nunha situación de desvantaxe social como enfermidade mental e/ou física crónica, adiccións, dificultade para a realización de actividades da vida diaria (manexo do diñeiro, control de medicación...), escasos recursos económicos. Cando a estas circunstancias se suma o envellecemento e, sobre todo, a soidade non desexada, aumentan a vulnerabilidade e o risco de exclusión e de dependencia.
Egunon Etxea é un proxecto de apoio e referencia para estas persoas, que se desenvolve nun edificio da Zona vella de Bilbao, con tres modalidades de atención: un centro de día aberto os 365 días do ano que cobre necesidades básicas e ofrece acompañamento personalizado, servizos abertos de lavandería, acompañamento a xestións e apoio emocional como vía de acceso ou continuidade do vínculo con outros recursos comunitarios; e conta con dous pisos compartidos para persoas do centro de día sen apoio social suficiente e sen unha vivenda en condicións adecuadas. O proxecto ofrece un acompañamento flexible e personalizado para que cada persoa desenvolva o seu proxecto de vida utilizando os recursos e actividades normalizados, e facilitando o establecemento de vínculos significativos positivos con diferentes persoas (outras participantes, profesionais, voluntariado, familia...).
Fundación Grandes Amigos en Acción
O proxecto “Mayores en Compañía – Acompañamiento, afecto y amistad para personas mayores en soledad” ten como obxectivo previr e abordar a soidade non desexada mediante a creación de vínculos estables e significativos que reforcen o benestar emocional e a participación comunitaria das persoas maiores. Desde a Fundación Grandes Amigos, traballan para que ningunha persoa maior senta soa, promovendo relacións humanas de calidade e construíndo contornas máis inclusivas, próximos e respectuosos coas distintas formas de envellecer.
O proxecto articúlase a través do acompañamento socio‐afectivo, desenvolto tanto de forma presencial —en fogares, residencias e espazos comunitarios— como telefónica. Cada persoa maior é acompañada por unha persoa voluntaria que establece con ela unha relación baseada na confianza, a igualdade e escoita activa. Este vínculo contribúe a mellorar o estado de ánimo, reducir sentimentos de illamento, fortalecer a autoestima e xerar seguridade emocional, converténdose nun auténtico factor protector de saúde e benestar. Ademais do acompañamento individual, o proxecto impulsa actividades de socialización e convivencia, como merendas, cafés veciñais, encontros festivos ou estancias vacacionais acompañadas. Estas iniciativas fomentan a interacción grupal, a creación de novas amizades e a participación na vida do barrio.
Fundación Mallorca Integra
En Bici sin Edad é un programa de voluntariado social que busca devolver "o dereito para sentir o vento no pelo" a persoas maiores e a persoas con problemas de mobilidade. Para conseguilo úsanse paseos nun triciclo eléctrico moi especial que ten un banco na parte dianteira no que se poden sentar ata dúas persoas. Durante estes paseos as persoas maiores comparten un bo intre, historias e novas experiencias coa persoa voluntaria que conduce o triciclo. Estas saídas convértense nunha ferramenta que facilita, entre moitas outras cousas, combater a soidade non desexada, crear novas relacións e vínculos interxeracionais, conectar ás persoas coa súa contorna e a comunidade na que vive, e promover a participación cidadá e o cambio social.
Este proxecto iniciouse en Copenhague o ano 2012 e estendeuse rapidamente ao redor do mundo grazas á súa innovadora metodoloxía e ao gran impacto que ten entre as persoas participantes -tanto condutores/as como persoas que se benefician dos paseos- e a comunidade. Na actualidade, aínda que se trata dun proxecto consolidado en diferentes puntos de España, a Fundación Mallorca Integra é a única entidade que o iniciou en Mallorca e que facilita o acceso a este tipo de intervención. A entidade quere impulsar e establecer En bicicleta sin Edad na illa grazas á axuda do programa Céntimos Solidarios de Eroski.
Cruz Roja
O proxecto “Buen Trato a las Personas Mayores” diríxese a persoas maiores que sofren ou poden sufrir situacións de abuso ou malos tratos, así como a aquelas que, pola súa especial vulnerabilidade, corren maior risco de padecelas. O proxecto ten como obxectivo previr os malos tratos e mellorar a protección das persoas maiores, acompañando a quen o sofre para que poidan saír desta situación e recuperar a súa calidade de vida.
Dos casos atendidos por Cruz Roja no pasado ano, os malos tratos psicolóxicos foi o máis frecuente, seguido polo abandono e o abuso económico. Na maioría dos casos, a contorna familiar ou de coidados (onde existe unha forte dependencia física e emocional) é o espazo onde se produce o dano.
Un dos piares fundamentais para erradicar o idadismo e outros posibles malos tratos é sensibilizar sobre a importancia de tratar ás persoas maiores co respecto e a dignidade que merecen. Para iso, realízanse formacións dirixidas ás persoas maiores e á sociedade en xeral, co fin de empoderalas para identificar e denunciar situacións de abuso. Nestas formacións explícanse as formas máis sutís de discriminación, máis difíciles de detectar e recoñecer (como, por exemplo, non respectar a decisión da persoa maior en cuestións que lle afectan, como vivir soa ou nunha residencia). Grazas a este traballo, moitas persoas afectadas toman conciencia da súa situación e dan o paso de pedir axuda.
Esta campaña do programa Céntimos Solidarios de EROSKI colaborará con Cáritas Diocesana de Bilbao, a Fundación Grandes Amigos en Acción, a Fundación Mallorca Integra e Cruz Roja. Coa axuda que se espera conseguir desta campaña, estímase que se beneficiarán 781 persoas maiores en situación de vulnerabilidade.
Cáritas Diocesana de Bilbao (web da entidade)
Fundación Grandes Amigos en Acción (web da entidade)
Fundación Mallorca Integra (web da entidade)
Cruz Roja (web da entidade)